Szczegóły publikacji

Opis bibliograficzny

Surowiec ilasty stosowany w dawnych manufakturach fajansu w okolicy Opola — Clayey raw material used in former faience manufactories in the Opole vicinity / Piotr WYSZOMIRSKI, Marcin GAJEK, Tadeusz SZYDŁAK, Tomasz Zawadzki // Materiały Ceramiczne = Ceramic Materials / Polskie Towarzystwo Ceramiczne, Kraków ; ISSN 1644-3470. — Tytuł poprz.: Ceramika. Materiały Ogniotrwałe ; ISSN: 1505-1269. — 2021 — t. 73 nr 1, s. 41–56. — Bibliogr. s. 56, Streszcz., Abstr. — Tekst pol.-ang. ; Publikacja dostępna online od: 2021-03-28. — P. Wyszomirski - dod. afiliacja: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Tarnów


Autorzy (4)


Słowa kluczowe

EN: kaolinite-illite claysfaiencePrószkówbasalt weathering productRutkiTułowice
PL: ił kaolinitowo-illitowyTułowiceRutkizwietrzelina bazaltowafajansPrószków

Dane bibliometryczne

ID BaDAP139256
Data dodania do BaDAP2022-02-28
Tekst źródłowyURL
Rok publikacji2021
Typ publikacjiartykuł w czasopiśmie
Otwarty dostęptak
Czasopismo/seriaMateriały Ceramiczne

Streszczenie

W drugiej połowie XVIII w. i w pierwszej części XIX w. w okolicy Opola działały manufaktury fajansu w Prósz- kowie (Proskau) i Tułowicach (Tillowitz). Dostępne źródła historyczne sugerują, że wykorzystywały one surowiec ilasty jasnoszarej barwy, który wydobywano w niedaleko znajdującej się kopalni usytuowanej na gruntach ówcze- snej wsi Rutki. Na tym terenie czynny jest obecnie duży kamieniołom bazaltu Rutki. W ostatnich latach – w trakcie prac związanych z rozbudową tego kamieniołomu stwierdzono występowanie kopaliny ilastej w przypowierzchniowej części nadkładu złoża bazaltu. Kopalina ta reprezentuje dwie odmiany: jasnoszarą i czerwonobrunat- ną. W pierwszym przypadku jest to mułowiec piaszczysty, w drugim zaś – zwietrzelina bazaltowa. Mułowiec ten ma skład kaolinitowo-illitowy z dużą domieszką kwarcu. Suro- wiec tego typu – a zwłaszcza po zmniejszeniu zawartości kwarcu na drodze prostej operacji płukania – mógł być z powodzeniem stosowany do produkcji fajansu. Wskazuje na to m.in. jasna barwa kopaliny w stanie surowym i po wypaleniu, a także wyniki oznaczenia podstawowych, ceramicznych parametrów technologicznych. Z kolei zwietrzelina bazaltowa, stanowiąca kopalinę barwy czerwono-brunatnej, zawiera przede wszystkim minerały ilaste grupy smektytu, którym towarzyszą głównie takie minerały nieilaste jak kwarc i fazy żelaziste (wodorotlenki żelaza, hematyt). Znaczna zawartość Fe2O3, przekraczająca 12% mas., jest jedną z przyczyn intensywnie czerwonej barwy tej kopaliny po wypalaniu, a także dużej jej podatności na termiczne zagęszczenie. Wydaje się zatem prawdopodobnym, że tzw. „czarna porcelana śląska” produkowana – obok fajansu – w Tułowicach w latach 1842-1857 była wytwarzana z udziałem występującej w Rutkach zwietrzeliny bazaltowej. Produkt ten – stanowiący rodzaj kamionki – charakteryzował się bowiem czerwonym czerepem, który był pokrywany czarnym szkliwem.

Abstract

In the second half of the 18th century and in the first half of the 19th century, faience factories had operated in the vicinity of Opole, in Prószków (previous German name: Proskau) and Tułowice (Tillowitz). The available historical sources suggest the usage of light-grey clay as ceramic raw material, which was mined in a nearby pit located on land belonging to then Rutki (Rautke) village. Currently, the large basalt quarry is operating in Rutki area. During the recent geological exploration and assessment works aim-ing to the expansion of the quarry, the clayey raw material was found in the subsurface part of the basalt overburden. This rock comprises two varieties: light grey, which is a sandy mudstone, and reddish-brown, which is a weather-ing crust of basalt. The sandy mudstone consists mainly of kaolinite and illite with a significant admixture of quartz. This type of clay raw material could be successfully used to produce the faience especially after reduction of quartz content with simple washing techniques. This is indicated, among others, by light colour of the clay in its raw state and after firing, as well as by the results of determina-tions of basic, ceramic technological parameters. On the other hand, the reddish-brown weathering crust of basalt contains mainly clay minerals of smectite group, which are accompanied by non-clay minerals: quartz and ferrous phases (Fe-hydroxides, hematite). Considerable Fe2O3content, exceeding 12 wt.%, is one of the reasons for the intense red colour of this raw material after firing, as well as its high susceptibility to thermal compaction. Therefore, it seems likely that the so-called “Black Silesian Porcelain” produced – apart from faience – in the Tułowice Manu-facture, in the years 1842-1857, was made of weathering crust of basalt extracted from the Rutki open pit. This “porcelain”, which is, in fact, a kind of stoneware, showed red body covered with black glaze.

Publikacje, które mogą Cię zainteresować

fragment książki
Surowiec ilasty stosowany w dawnych manufakturach fajansu w okolicy Opola — Clayey raw material used in former faience manufactories in the Opole vicinity / Piotr WYSZOMIRSKI, Marcin GAJEK, Tadeusz SZYDŁAK, Tomasz Zawadzki // W: Aktualia i perspektywy gospodarki surowcami mineralnymi : XXX konferencja : Rytro, [3–5 listopada] 2021 : zeszyt streszczeń. — Kraków : Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, 2021. — ISBN: 978-83-961960-6-4. — S. 118–119. — Tekst pol.-ang. — P. Wyszomrski, M. Gajek, T. Szydłak - afiliacja: Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica, Kraków, P. Wyszomirski - dod. afiliacja: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Tarnów
fragment książki
Ił poznański ze złoża Słowiany (Dolny Śląsk) i perspektywy jego wykorzystania w przemyśle ceramicznym — Poznań clays of Słowiany deposit (Lower Silesia) and perspectives of their using in the ceramic industry / Piotr WYSZOMIRSKI, Marcin GAJEK // W: Aktualia i perspektywy gospodarki surowcami mineralnymi / red. nauk. Ewa Lewicka ; Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk. — Kraków : Wydawnictwo IGSMiE PAN, 2019. — Publikacja zawiera materiały z: XXIX konferencji "Aktualia i perspektywy gospodarki surowcami mineralnymi" : 6–8 listopada 2019, Rytro. — ISBN: 978-83-955544-7-6. — S. 171–190. — Bibliogr. s. 190. — P. Wyszomirski - dod. afiliacja: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie